Την Δευτέρα 5 Σεπτεμβρίου 2022, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ. Πρόδρομος συμμετείχε στις εκδηλώσεις τιμής και μνήμης για την 79η Επέτειο από την εκτέλεση των Μυλοποταμιτών από τα στρατεύματα της Γερμανικής Κατοχής στη θέση Γουρνόλακος του Ψηλορείτη, η οποία έγινε το Σεπτέμβρη του 1943.

Μετά την Θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό του Αγίου Πνεύματος, ο Μητροπολίτης μας τέλεσε Επιμνημόσυνη Δέηση στο Μνημείο των εκτελεσθέντων ηρώων, παρουσία της Αντιπεριφερειάρχου Ρεθύμνης κ. Μαίρης Λιονή, του Δημάρχου Μυλοποτάμου κ. Δημητρίου Κόκκινου, του Δημάρχου Ανωγείων κ. Σωκράτη Κεφαλογιάννη και άλλων τοπικών αρχόντων και φορέων, εκπροσώπων του Στρατού και των Σωμάτων Ασφαλείας.

Ακολούθησε κατάθεση στεφάνων, ενώ ο κ. Χρήστος Λιονής, Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, ομίλησε κατάλληλα για τους τιμώμενους ήρωες δίνοντας το επίκαιρο μήνυμα της θυσίας τους.

Η τελετή έλαβε πέρας μετά την τήρηση ενός λεπτού σιγής και την ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου.

Τέλος, ο Δήμος Μυλοποτάμου προσέφερε επίσημο γεύμα στην Αξό.

Παρατίθεται η Ομιλία του Καθηγητού κ. Χρήστου Λιονή:

Γουρνόλακκος: μια ιστορία από το 1943 μέχρι σήμερα

Σεβασμιότατε Μητροπολίτη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, σεβαστοί πατέρες,

Αγαπητοί άρχοντες του τόπου, εκπρόσωποι φορέων, στρατιωτικών αρχών και σωμάτων ασφαλείας,

Αγαπητέ κ. Δήμαρχε,

Πρώτα δεχθείτε τις ευχαριστίες μου για την ιδιαίτερη τιμή να με προσκαλέσατε ως ομιλητή στον ιστορικό αυτό τόπο για να προσευχηθώ μαζί σας για τις ψυχές των ηρώων, αλλά και να καταθέσω σε όλους σας τον απαραίτητο φόρο τιμής στα 32 πρόσωπα που εκτελέσθηκαν από τους ναζί στις 3 και 5 Σεπτεμβρίου του 1943.
Παρακαλώ επίσης για την επιείκειά σας, γιατί δεν είμαι ιστορικός και έτσι δεν θα υπεισέλθω σε λεπτομερή ιστόρηση του χρονικού της θυσίας. Το έχουν πράξει προηγούμενοι ομιλητές, ειδικότεροι εμού. Παρακαλώ να δεχθείτε την μικρή μου ομιλία ως προσωπικό μνημόσυνο τιμής, στους προγόνους σας, στους δικούς σας ανθρώπους.

Κυρίες και Κύριοι,

Όλη μας η ζωή είναι μια σειρά ιστοριών, ιστορίες που άλλες τις ζούμε, άλλες τις ακούμε, άλλες τις διαβάζουμε, τις ερμηνεύουμε και τις διηγούμαστε. Έτσι είναι και η ιστορία του Γουρνόλακκου, ενός εγκλήματος, μιας θυσίας, ενός γεγονότος που προβάλει τις αξίες της ανθρώπινης κοινωνίας αλλά και από την άλλη, τα ζωώδη ένστικτα της ανθρώπινης φύσης. Τις ιστορίες όμως δεν πρέπει να τις χρησιμοποιούμε ως απολιθώματα του χρόνου και να τις διαβάζουμε σε εκδηλώσεις μνήμης, όπως η σημερινή.

Η ιστορία από μόνη της έχει ένα δυναμικό χαρακτήρα που την κρατά ζωντανή μέσα στο χωροχρόνο. Μπορεί τα γεγονότα που ιστορούνται να πραγματοποιήθηκαν στο παρελθόν, αλλά εάν αυτά αναγνωστούν και ερμηνευτούν σωστά, τότε η ιστορία μεταγγίζεται από το παρελθόν και επηρεάζει το μέλλον. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν σε αυτή την κατεύθυνση να διαβάσουμε από κοινού την ιστορία του Γουρνόλακκου. Να τη ζήσουμε όχι ως απλοί ακροατές του ιστορικού αυτού γεγονότος αλλά ως πρόσωπα που συνεχίζουμε την συγγραφή της ιστορίας και με αίσθημα προσωπικής ευθύνης να την παραδώσουμε στην επόμενη γενιά.

Στην πρώτη πράξη του μαζικού εγκλήματος, 14 Μυλοποταμίτες, αρνούνται να υπακούσουν στην διαταγή των κατακτητών να μην κυκλοφορούν στην απαγορευμένη ζώνη του Ψηλορείτη στην οποία δρούσαν αρκετές αντάρτικες ομάδες. Ορίζουν την ελευθερία στην ζωή τους, πάνω από την υποταγή στον κατακτητή. Ανεβαίνουν στον Ψηλορείτη, και μαζί με τα παιδιά που ήταν μαζί τους συλλαμβάνονται στα ορεινά του Αγίου Μάμα, οδηγούνται στον Γουρνόλακκο και στις 3 του Σεπτέμβρη του 1943 εκτελούνται. Τα δυο παιδιά, ο Μιχάλης Πρινάρης από τους Αβδανίτες και ο Ιωάννης Λαμπρινός από τον Αβδελά, που οι ναζί τους αφήνουν να φύγουν, καθώς και ο 16χρονος Γιάννης Νικηφόρος, που τραυματίζεται βαριά και εκλαμβάνεται ως νεκρός και τον Ελευθέριο Μιχαήλ Σαρρή που διαφεύγει τραυματισμένος για να πεθάνει από τα τραύματα του κάποιες μέρες μετά, αποτελούν τους κήρυκες και μάρτυρες αυτής της θηριωδίας. Πόσοι όμως από μας σήμερα προβάλλουμε τις αρχές και τα ιδανικά που διδαχτήκαμε από εκείνους; Φοβάμαι πως πολλοί υποτασσόμαστε σε ένα κόσμο που διαπνέεται από το παιχνίδι της εξουσίας και του ελέγχου και όχι αυτό του μοιράσματος της αγάπης και της φροντίδας.

Πράξη δεύτερη: τα τραγικά νέα ταξιδεύουν στα γύρω χωριά και στις 5 Σεπτεμβρίου 1943, συγγενείς και φίλοι των δολοφονημένων από τα χωριά Αβδελλά και Άγιο Μάμα, φτάνουν στο Γουρνόλακκο, για την επιτέλεση ενός μεγάλου ηθικού καθήκοντος. Αυτό της ταφής των νεκρών, με τον σεβασμό που επιτάσσει ο πολιτισμός μας από αρχαιοτάτων χρόνων. Τους οδηγούν ο ιερέας Ανδρέας Βαρδιάμπασης από τα Λιβάδια και ο δάσκαλος Νικόλαος Δεττοράκης από τον Αβδελά με καταγωγή από την Κριτσά. Ο ιερέας και ο δάσκαλος, οι πνευματικοί ηγέτες της τοπικής κοινωνίας, πρώτοι αυτοί αντιλαμβάνονται το χρέος τους απέναντι στους ανθρώπους που καθοδηγούν. Πάνω από τη ζωή τους, οι κατευθυνόμενοι στον Γουρνόλακκο, θέτουν τις δικές τους αξίες!

Αλήθεια πόσο συχνά σήμερα αυτή η επιτέλεση του καθημερινού καθήκοντος γίνεται πράξη από τους πνευματικούς ηγέτες της κοινωνίας μας; Πόσο μακριά είναι σήμερα η πράξη από το λόγο η την ρητορική, όπως θα έλεγα καλύτερα!!

Πράξη τρίτη. Οι ναζί είχαν απομακρυνθεί από τον τόπο του εγκλήματος για να ψάξουν για βενζίνη με στόχο να κάψουν τα νεκρά σώματα των εκτελεσθέντων, και επιστρέφουν χωρίς καθυστέρηση στο Γουρνόλακκο με ενδιάμεση στάση στα Ζωνιανά. Εκεί, ο ιερέας Γιάννης Ζερβός προσπαθεί να τους καθυστερήσει και η Πελαγία Παρασύρη ή Ανναστοδημήτραινα τρέχει να ειδοποιήσει τόσο τους αντάρτες όσο και την ομάδα των 25 που φρόντιζαν για την ταφή των εκτελεσθέντων. Ο ιερέας και ο δάσκαλος ενημερώνονται στο Γουρνόλακκο ‘ότι πλησιάζουν οι Γερμανοί Ναζί, αλλά όλοι μαζί αρνούνται να φύγουν. Αρνούνται να θυσιάσουν τις αξίες, να εγκαταλείψουν τους νεκρούς τους και μαζί τις αρχές που τους κληρονόμησε ο τόπος, οι γονείς τους, η πίστη τους. Οι ναζί τους εκτελούν όλους. Δεν υπάρχει για αυτούς σεβασμός ούτε για τους κανόνες του πολέμου. Το έγκλημα για τους εκτελεσθέντες ήταν ότι αψήφησαν τις διαταγές τους, δηλαδή να αφήσουν άταφα τα σώματα των δικών τους. Έτσι φτάσαμε στους 32 νεκρούς. 21 από τα Αβδελά, 6 από τον Άγιο Μάμα, 2 από την Κάλυβο, ένας από τα Λιβάδια, ένας από την Κριτσά και ένας από τους Αβδανίτες. Ανάμεσα σε αυτούς και ο Νικόλας Πρινάρης, πατέρας του Μιχαήλ Πρινάρη, ενός από τα παιδιά που άφησαν οι Ναζί στις 3 Σεπτέμβρη.

Πράξη τέταρτη.79 χρόνια μετά, όλοι εμείς προσκυνούμε στο μνημείο τους, αναφερόμαστε στην θυσία τους και αναστοχαζόμαστε. Ένα ιστορικό γεγονός που η ανάγνωση του αφήνει πολλά μηνύματα με πολλαπλούς αποδέκτες.

Το πιο σημαντικό μήνυμα του είναι ο σεβασμός στις αξίες και στις αρχές που κληρονομήσαμε ιστορικά και πολιτισμικά. Τα πρόσωπα που σήμερα μνημονεύουμε υπηρέτησαν τις δικές τους αξίες, αφήνοντας μας μια βαριά κληρονομιά. Ποιος όμως ο ρόλος μας σήμερα ως πρόσωπα, ως θεσμοί και ως κοινωνία?

Ποιός ο δικός μας ρόλος ως Έλληνες, ως Κρητικοί, ως Ρεθυμνιώτες?? Αλλά και ως πνευματικοί λειτουργοί, εκπρόσωποι της πολιτείας, των θεσμών, επαγγελματίες των μέσων ενημέρωσης.

Ποιος ο δικός σας ρόλος ως Μυλοποταμίτες, ως συνεχιστές της ιστορίας αυτού του πολύπαθου τόπου με τις τόσες αξίες, τη μεγάλη παράδοση, τους τόσους αγώνες και ήρωες. Ποιος είναι ο ρόλος σας στην προστασία αυτού του τόπου, από τους ελάχιστους που ξεχνούν την ιστορία του και τον στιγματίζουν; Αισθάνομαι πολύ άσχημα όταν αυτός ο τόπος προβάλλεται αρνητικά σε εφημερίδες και σε μέσα ενημέρωσης από μεμονωμένες περιπτώσεις, που διαβάζουν διαφορετικά το τι σημαίνει γενναιότητα, σεβασμός στις αξίες, στις αρχές και στα δικαιώματα των άλλων.

Οι ναζί δεν σεβάστηκαν ούτε το δικαίωμα να θρηνήσεις και να θάψεις τους νεκρούς, αν και όλες οι εγκληματικές πράξεις τους ερμηνεύθηκαν από τη Γερμανοεβραία φιλόσοφο Χάνα Αρεντ, όταν αυτή έγραφε για τη δίκη του ναζί Αδόλφου Αιχμαν, ως αποτέλεσμα του κακού που κυριάρχησε σε ένα φασιστικό/ναζιστικό κράτος και τις συνέπειες του σε όσους δεν αντιστάθηκαν στα πρότυπα σκέψης που επέβαλε.

Γιατί οι αρχές που μας κληροδότησαν κάποιες φορές παραμερίζονται από πρακτικές βίας, που δεν έχουν σχέση με την ελευθερία του τόπου, αλλά με την απελευθέρωση χαμηλής αξίας προσωπικών επιταγών που δεν δικαιολογούνται από τον πολιτισμό αυτού του τόπου και τα αυθεντικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων του??

Αγαπητέ κ. Δήμαρχε,

Απευθύνομαι σε σας ζητώντας τη μαρτυρία σας για την αγάπη μου στον Μυλοπόταμο, τις αναφορές μου στον άξιο κόσμο του και στην επιθυμία μου που σας έχω δηλώσει να μου κάνετε την τιμή, αν γίνεται, να γίνω δημότης αυτού του περήφανου τόπου . Μίλησα χθες και με το φίλο μου τον Δημήτρη Παρασύρη, από τα Ζωνιανά. Είχα τη χαρά να προλογίσω πριν από χρόνια το πρώτο του βιβλίο (Νι Ζα) και ελπίζω ο Θεός να μου δώσει τη χαρά και τον χρόνο , να γνωρίσω καλύτερα την ιστορία, την παράδοση και τις αρχές σας.

Σας ευχαριστώ πολύ που μου προσφέρατε τη μεγάλη τιμή να μιλήσω για τους ήρωες του Γουρνόλακκου και την ιστορία αυτού του τόπου, αλλά και το δικαίωμα που μου δώσατε να καταθέσω τις σκέψεις μου για το σήμερα και την ιστορική ευθύνη όλων μας.

Υγ. Σε συνέχεια της δίκης του Αιχμαν, η Χάνα Αρνετ ισχυρίστηκε ότι ο ναζί Αιχμαν ακολούθησε τη φιλοσοφική θεωρία του Εμμανουήλ Κάντ περί ηθικού καθήκοντος. Η κριτική εδώ είναι, ότι ο ναζί Αιχμαν δεν κατάλαβε το βαθύ νόημα του φιλοσόφου ο οποίος πίστευε, σε αντίθεση με τους Ναζί, ότι ο χειρισμός των ανθρώπων με σεβασμό και αξιοπρέπεια αποτελεί μια βασική αρχή της ηθικής.